3-2-10-1. مبارزات برای نهضت و بیداری زنان49
3-2-10-2. همایش ادبی زبان50
3-2-11. آثار می54
3-2-11-1. شعر54
3-2-11-2. نثر55
3-2-11-3. آثار گمشده‌ی او49
فصل چهارم بررسی دین و پلورالیزم
4-01 منظور ازپلورالیسم دینی61
4-02تامل در باب خداوند62
4-2-1در جستجوی حقیقت غایی62
4-3-0هویت و چیستی دین62
4-4- 0 شیوه تحقیق و ارزیابی در عقاید دینی65
4- 5- 0 وحدت دین و تکثرشرایع66
4-06چیستی پلورالیسم68
4-7. پیشینه‌ی پلورالیسم دینی69
4-7-1. انحصار‌گرایی70
4-7-2. شمول‌گرایی70
4-7-3- 0 کثرت‌گرایی71
4-8-0 اسلام مطلق در برابر خداوند72
4-9. تساهل و تسامح در قرآن کریم و سیره‌ی معصومین73
4-9-1. قرآن و بردباری مذهبی و اجتماعی73
4-9-2سیره پیامبر75
4-9-3 سیره امام علی‌(ع)77
فصل پنجم بررسی و مقایسه‌ی تکثر‌گرایی دینی در آثار و اندیشه‌ی می‌زیاده و جبران
5-1-1 دین79
5-1-2. وحدت و یگانگی85
5-1-3 کمال89
5-1-4 جبران وتقابل با انحصار‌گرایی92
5-1-5. حقیقت یابی در چهار چوب تساهل و تسامح94
5-1-6. جبران و تکثر‌گرایی97
5-1-7 تکثرگرایی‌گرایی دینی تا اتحاد ادیان98
5-2-1. پلورالیزم یا کثرت‌گرایی دینی در اندیشه می‌زیاده101
5-2-2. موضع‌گیری او درباره اختلافات مذهبی و قومی101
5-2-3 0 اندیشه دینی می‌زیاده104
5-2-3-1 0 نظریه می‌زیاده درباره حقیقت دین و غایت زندگی104
5-2-4. نظر و اندیشه می‌درباره شرق و میراث شرق برای دوری از اختلافات107
5-2-4-1 افتخار به شرق و فرهنگ و ادب آن107
5-2-5. شکوه اسلام از زبان مَی113
5-3-1. عقاید دینی جبران و می‌115
5-3-2. حقیقت نماز از دیدگاه جبران و مَی116
5-3-3. تأثیر‌پذیری از قرآن119
5-3-4. پلورالیسم در اندیشه‌ی جبران و می122
5-3-4-1.جبران……………………………………………………………………………………………………………122
5 -3-4-2.پلورالیزم در اندیشه ی می در مقایسه با جبران…………………………………………………….127
5-3-4-2-1. دعوت مسلمانان و مسیحیان به برادری…………………………………………………………….130
ملخص البحث132
نتیجه‌گیری و پیشنهادات135
فهرست منابع و مآخذ137
فهرست اعلام142
چکیده به زبان انگلیسیII
چکیده
دین به عنوان یکی از ابتدایی‌‌ترین و اصیل‌‌ترین نیاز فطری انسان همیشه در طول تاریخ با تحولات و تقریرات متفاوت مواجه بوده است. جریان پلورالیسم دینی(تساهل دینی‌) در میان ادیبان عربی در اثنای قرن نوزدهم و بیستم واکنشی به تفاوت دینی این ادیبان در دوره عثمانی‌ و فشارهای آن حکومت بر مسیحیان لبنان و سوریه بود. در این میان نویسندگان وادیبان مسیحی چون ناصیف یازجی وبطرس بستانی و دیگران تلاش کردند که از عوامل پراکندگی و دشمنی میان مسلمانان ومسیحیان بپرهیزند و بیشتر به روی وجوه مشترک ادیان و همکاری‌ آنها تکیه کنند. جبران خلیل جبران در ششم ژانویه 1883 از مادر فرزانه و مهربان به نام “کامل رحمت ” که کشیش زاده‌ایی مارونی و پدری تند خو و دائم الخمر در روستای “بشری” واقع در لبنان متولد شد. جبران در یک خانواده‌ی مسیحی به دنیا آمد بنابراین وی مسیحی است. و گرایشهای دینی در او وجود داشت و از کودکی به کلیسا می‌رفت و به مسیح عشق می‌ورزید. ‌با این وجود از تعصبات دینی در آثار او خبری نیست. او در حقیقت یک پلورالیست‌ دینی است. ‌گویی حق را منحصر به یک آیین خاص نمی‌داند بلکه حق را جاری و ساری در همه‌ی ادیان می‌بیند.
می‌زیاده در سال 1885 از پدری مارونی مذهب و مادری ارتدکس که هر دو‌ی آنها أهل لبنان بودند به دنیا آمده وی با تحصیل در مدرسه راهبان الیوسفیات الناصره و سپس دیر عین طوره لبنان دارای شخصیتی مذهبی بود. او سالها بعد با حضور در محافل ادبی مصر با بزرگان ادبیات عربی آشنا شد. غنای ادبی و دانش مذهبی اش او را به شخصیتی منادی همزیستی مسالمت‌آمیز انسانها در کشور‌های اسلامی و به طور کل در شرق با وجود اختلاف در مذهب و ادیان تبدیل کرد. بنابراین هر دوادیب مورد نظر را میتوان پلورالیست نامید با این تفاوت که اندیشه ی پلورالیسم دینی می زیاده ملموستر و واقع بینانه تر از جبران خلیل جبران میباشد.رساله‌ی حاضر بر آن است تا اندیشه‌های دو ادیب پلورالیست عرب زبان را در زمینه همزیستی مسالمت‌آمیز ادیان در کنار هم را بررسی نماید. مرجع این بررسی‌ها کتابها و آثار جبران و می ‌و آنچه که دیگران درباره آنها نقل کرده‌اند می‌باشد.
کلید‌واژه‌:جبران، مَی‌زیاده، پلورالیزم دینی، تسامح، دین، شرق.
مقدمه
اصطلاح پلورالیزم را اولین بار لوتسه،در سال 1841م. در کتاب خود مابعدالطبیعه وارد فلسفه کرد، با این همه اصطلاح مذکور در فلسفه دین به معنای تأیید حقانیت ادیان مختلف به کار رفته است. برخی، یانیس مسکینوس،اسقف اعظم کلیسای ارتدکس را نخستین کسی می‌دانند که به پلورالیسم دینی پرداخته و ایده دیالوگ را درا‌ند اخته برخی نیز یوحنای دمشقی را که رساله‌ای در این باره نوشته نخستین مطرح کننده این بحث دانسته‌اند‌.
شکل‌گیری پلورالیسم به صورت کنونیش را چنین می‌توان تبیین کرد که نهضت اصلاح دینی به رهبری مارتین لوتر و جان کالوین،موجی از تجدید نظر در جایگاه کلیسا ایجاد کرد که “رفورمیسم” نام گرفت و سر انجام با ظهور شلایر ماخر، به تدوین الهیات لیبرال انجامید. این تفکر، جوهر اصلی مسیحیت را تفسیری تازه کرد. در قرن نوزدهم، لیبرالیسم کلامی به رهبری شلایر ماخر به نام حد وسط سنت‌گرایی و نوخواهی و با نام”الهیات اعتدالی” مطرح گردید.
شلایرماخر،ضمن پذیرش دانش علمی تکامل به جای الهیات طبیعی و وحیانی،تجربه دینی و عرفانی را پذیرا شد. او معتقد بود نباید برای عیسی شأن و منزلت او متناسب نباشد. خاستگاه پلورالیسم دینی به شلایر ماخر و الهیات لیبرال می‌رسد. پلورالیسم دینی در جهان مسیحیت، واکنشی به انحصارگرایی در صدق و نجات در کلام مسیحی بود. نظریه‌های دیگری نیز در باره‌ی شکل‌گیری پلورالیسم مطرح است.
جان هیک پلورالیزم دینی را در مقابل نظریه‌های انحصار‌گرایی و شمول‌گرایی در افکند. خاورمیانه وبه طور خاص کشور‌های لبنان، فلسطین ومصر به دلیل وجود فرقه‌ها، مذاهب و ادیان متفاوت در کنار هم همیشه محل بروز اختلافات مذهبی و قومی بوده است. اقلیتهای مذهبی این سرزمین پس از تحمل ظلم وستم امپراطوری عثمانی در پی راهی برای کنار زدن اختلافات و رسیدن به نقاطی مشترک برای برخورداری از حق انسانی و زندگی بدور از تحقیر و تبعیض دوره عثمانی بودند. آنچه در شام آن روزگار،‌ مایه پراکندگی مسلمانان و مسیحیان عرب می‌شد دین وسیاست بود و آنچه ایشان را به هم نزدیک می‌کرد،‌ فرهنگ و ادب عربی و قومیت عربیشان بود. بدین سان نخستین کسانی که برای بیدار کردن وجدان قومی عرب و پر رنگ کردن مشترکات قومی و عربی کوشیدند از میان مسیحیان عرب برخاستند. مردانی چون ناصیف یازجی وبطرس بستانی ارسلان دمشقیه و بسیار کسان دیگر به احیای زبان عربی و توجه به میراث شرق و همزیستی مسالمت آمیز بدور از اختلافات مذهبی،‌ در میان عرب زبانان همت گماشتند. این‌ اندیشه در میان ادبا و شعرای قرن بیستم نیز بازتاب ویژه‌ای داشت که می‌توان آنرا در آثار و‌ اندیشه دو ادیب لبنانی الأصل یعنی جبران خلیل جبران و ماری الیاس زیاده معروف به می‌زیاده نیز یافت. جبران در ششم ژانویه 1883‌، از مادر فرزانه و مهربان به نام “کامل رحمت” که کشیش زاده‌ایی مارونی بود بود و پدری تند خو و دائم الخمر در روستای “بشری” واقع در لبنان متولد شد و در سن یازده سالگی به همراه مادر و برادر ناتنی بزرگترش وخواهران جوانش به آمریکا کرد جایی که مهاجران را بدون در نظر گرفتن مذهب و ملیت می‌پذیرفتند. جبران در حقیقت بیشتر عمر گرانبهایش به دور از سرزمین مادریش سپری نموده اندیشه‌ی تکثر‌گرایی در جبران به حدی پررنگ است که گاهی بسیاری از ادیان جهان را همتای هم می‌داند او در این نوع اندیشه‌ی خود گروه یا فرقه‌ی خاصی را مورد خطاب قرار نداده، بلکه می‌خواسته فراتر از شریعت‌ها و اختلافات مذهبی همه‌ی بشریت را به سمت و سوی حقیقت راستین که همان ذات احدیت است سوق دهد. می‌نیز دختری تیز هوش و فرهیخته با اعتقادات و اندیشه‌های مذهبی قوی و استوار بود، از پدری مارونی و مادری ارتدکس در فلسطین به دنیا آمده و سالها در مدارس دینی ناصره فلسطین و دیر عین طوره لبنان تحصیل کرده وسپس با تلاش وجدیت تمام به نه زبان زنده دنیا تسلط یافته بود، مبارزات و سخنرانی‌ها و مقالات گوناگونش مردم را به بیداری و دست کشیدن از اختلافات مذهبی و زیستن در کنار هم در سایه شرقی بودن و عربیت خود فرا می‌خواند. در این رساله به بررسی نظریه پلورالیسم یا تسامح دینی، در اندیشه می‌زیاده و جبران خلیل و همچنین مقایسه آنها با یکدیگر و بطوری کلی بررسی شباهتها و تفاوتها‌ی این دو ادیب، موضع‌گیری آنها در باره اختلافات مذهبی، اندیشه‌ی دینی جبران و مَی، دیدگاه آنها در باره‌ی حقیقت دین، و اندیشه می‌درباره برتری شرق وتوانایی و میراث شرق، تاثیر همایش او در تساهل دینی و نزدیکی مردم خواهیم پرداخت.

نوریه هواسی
بهمن1392

فصل اوّل
کلّیّات تحقیق
1-1-0بیان مساله

تسامح و پلورالیسم دینی و به عبارت دیگر همزیستی مسالمت‌آمیز قومیت‌های مختلف با مذاهب مختلف در کنار هم یکی از واقعیات وملزومات دنیای امروزه است از آنجائیکه مصر، لبنان و فلسطین از جمله کشور‌هایی هستند که مردم آنها با وجود ملییت واحد دارای مذاهب مختلف هستند. برای رشد و بالندگی کشورشان نیازمند توانایی تحمل واحترام به مذاهب متفاوت با خود را دارند. این پایان نامه در‌صدد است که تصویر این مطلب را در آثار و اندیشه‌های دو ادیب سر شناس عرب -جبران خلیل جبران و می‌زیاده- با هم مقایسه کرده ومیزان و جلوه‌های متفاوت این موضوع رادر آثار واندیشه‌های آنها بررسی نماید.
1-2-0اهداف تحقیق
با توجه به اینکه جبران ومَی هر دو در زمان واحد و شرایط متفاوتی می‌زیسته و با هم علی رغم فاصله مکانی ارتباط فکری،ادبی و حتی عاطفی نزدیکی داشته‌اند؛ در این مورد باهم همفکر بوده‌اند یاخیر؟از آنجا
که جبران و مَی هر دو از ادیبان و نویسندگان تاثیر گذار معاصر عرب بوده‌اند شناخت این جنبه از اندیشه آنها می‌تواند به دانش و شناخت کلی ما از این دو ادیب بزرگ را بیشتر و گسترده تر کرده و مارا در غنای ادبیات وزبان عربی بیشتر یاری نماید.
1-بررسی اندیشه‌های دینی جبران
2-بررسی اندیشه‌های دینی مَی
3-بررسی ومقایسه پلورالیسم دینی در اندیشه این دو ادیب سرشناس هم عصر
1-3-. فرضیه تحقیق
در ادامه تعداد بیشماری از فرضیات و حدس گمان‌های اولیه در ذهن نگارنده به وجود آمد که پس از سنجش آنها در نهایت به فرضیه‌های زیر رسیده است:
1-جبران خلیل جبران ومَی زیاده هر دو دارای اندیشه تکثر‌گرایی دینی بوده‌اند .
2-اندیشه تکثر‌گرایی دینی جبران خلیل جبران رنگ وبویی رمانتیک دارد.
3-اندیشه تکثر‌گرایی دینی می‌زیاده ملموس‌تر و واقع بینانه‌تر از‌ اندیشه جبران می‌باشد. .
1-4 -0روش کار و‌ ‌تحقیق
شیوه پژوهش این رساله به روش کتابخانه‌ای و جستجو در سایت‌ها و مجلات گوناگون به صورت تحلیلی می‌باشد. پس از جمع‌آوری اطلاعات و فیش برداری از منابع مختلف، مطالب با دقت و چینش مناسب تدوین و نگاشته شده است.
1-5-0پیشینه تحقیق
با جستجو و مطالعه در عناوین پایان نامه‌های انجام شده در دانشگاههای تهران، تربیت مدرس و…تقریباً پایان‌نامه‌ای در این‌باره با این مضمون و یا مسائل مربوط به آن یافت نشد. با توجه به سطح دانش ناقص نگارنده شاید بتوان ادعا کردکه تا زمان شروع به انجام این پایان نامه رساله‌ی دیگری رؤیت نشده است.

فصل دوم
بررسی اوضاع سیاسی، اجتماعی اقتصادی، فرهنگی و ادبی عصر جبران و می‌زیاده
2-1. اوضاع سیاسی لبنان در عصر جبران و می‌
با بررسی تحولات سیاسی و مطالعه‌ی مضامین شعری و مکاتب ادبی در کنار آن به این نتیجه می‌رسیم که وضعیت‌ سیاسی یک کشور در خلق ‌مکتبها‌، نگرشها و گرایش‌های مختلف ادبی، هنری و فرهنگی تأثیر‌گذار می‌باشد‌، بنابر‌این‌ در این قسمت به شکلی اجمالی به بررسی اوضاع سیاسی لبنان می‌پردازیم.
با ضعف دولت عثمانی و قدرت گرفتن ممالیک در قرن هفدهم علی بیک کبیر، از بزرگان مصر تصمیم به استقلال گرفت و در سال 1769 والی ترک را خلع نمود و استقلال مصر از حکومت عثمانی را اعلام کرد و به نام خود سکه زد و بخش اعظم جزیره العرب را فتح نمود. شریف مکه وی را سلطان مصر و خاقان بحرین نامید وی یکی از فرماندهان خود به نام محمد بیک ابوذهب را برای فتح سوریه فرستاد ابوذهب سوریه و شامات را فتح کرد اما دولت عثمانی او را با وعده‌ی حکومت مصر فریفت در نتیجه او علیه سلطان خود علی بیک کبیر شورید. این امر منجر به جنگ میان دو طرف شد که در این جنگ علی بیک کبیر در سال 1737 م شکست خورد و محمد ابوذهب حاکم مصر شد و ابوذهب دو سال بعد در گذشت و بعد از وی تنی چند از بزرگان ممالیک، به طور متوالی به قدرت رسیدند.(ضیف؛ بی‌تا‌:44-42‌)
زمانیکه، عوامل فساد در حکومت عثمانی افزایش می‌یابد کشورهای غربی که احساس می‌کنند دولت عثمانی درآستانه فرو پاشی قرار گرفته است درصدد تصرف ممالیک آن بر می‌آیند، بر این اساس فرانسه تصمیم می‌گیرد مصر را اشغال نماید تا حکومتش را توسعه دهد و نیز ارتباط انگلستان با هندوستان را قطع کند، از این رو در سال 1798 م ناپلئون بنا پارت حمله خود به مصر را آغاز می‌کند. حمله ناپلئون اگر چه ظاهراً فاتحانه و اشغالگرانه بود، ولی مصر را از آن آشفتگی-‌ها و نابسامانی‌های دوره ممالیک و عثمانی و مفاسد اخلاقی و ظلم بی‌حد و حساب نجات داد و اوضاع آشفته و نابسامان کشور را سرو سامان بخشید و مصر را از خواب غفلت عمیقی که سالیان متمادی در آن فرو رفته بود بیدار کرده، و اهالی آنجا را با حقوق ملی خویش آشنا گردانید‌ و افکار مردم به تدریج روشن گردید. ناپلئون در آغاز در صدد بر آمد تا تغییر و تحولاتی را در مصر در سطح فرهنگی و سیاسی ایجاد نماید، بر این اساس مدارس و کالج‌هایی را تأسیس کرده و مدرسین و متخصصین را از اروپا برای تدریس به مصر آورد.( فاخوری؛ 645:1377)
پس از خروج فرانسویان از مصر در سال 1801 م حوادث گوناگونی اتفاق افتاد تا اینکه محمد علی پاشا بر کرسی قدرت نشست. او بیش ازهر چیز به فکر تثبیت فرمانروایی خود بود. در سال 1811 م سوریه و سودان را تحت سلطه خود در آورد و تلاش کرد تا به پایتخت عثمانی‌ها سیطره یابد که روسیه و انگلیس مانع تحقق آرزوهایش شدند(مجله الثقافه ؛15:1995)
ناپلئون با حمله‌ی خود ایده آل‌های محتوم شمرده دنیای غرب همچون عدالت اجتماعی، روش ملی و آزادی فردی را به سرزمین مصر وارد نموده و نیز ایده آل‌های روشنفکرانه فرانسوی را در راستای بر پایی شکوه امیریالیستی فرانسه به لبنان وارد کرد. امپراطوری عثمانی از مجارستان تا شبه جزیره‌ی عربستان و آفریقای شمالی کشیده شده بود و لبنان از تمامی سرزمین‌هایی که در رنج و ظلم آنها به سر می‌بردند، مدرن تر به نظر می‌رسید. این کشورها درهای خود را به روی تأثیرات غربی گشوده و از سطح بالای ادبی بر خوردار بود ند، دولت عثمانی در ظاهر قدرتمند ولی در حقیقت از ضعیف‌‌ترین دولتها بود. دولت عثمانی به غرب در حال پیشرفت چشم دوخته بود، لذا قرن هیجدهم را می‌توان قرن بیداری ملت عرب و آغاز نهضت فراگیر در حوزه‌های مختلف به شمار آورد. این قرن نقطه‌ی بر تلاقی شرق و غرب به شمار می‌آید.(حتی ؛46:1972)
دولت عثمانی با تکیه بر دین اسلام سعی در جهت پیشبرد اهداف سلطه جویانه خود داشت به همین خاطر مسلمانان از بین اتباع دولت عثمانی در درجه اول اهمیت بودند، و سایرین در درجه‌های بعدی قرار داشتند و به عنوان هموطن شناخته نمی‌شدند مگر اینکه اسلام بیاورند. نام اسلام و بهانه قرار دادن آن محرکی بود بر مسلمانانی که زیر پرچم دولت عثمانی قرار داشتند. اقلیت‌های دینی همچون گله‌هایی بودند که می‌چریدند، و دوشیده می‌شدند و کشته می‌شدند.(بدیع ؛2:1992 /783)
جبران و می‌زیاده هر دو در سالهای تغییر و تحول می‌زیسته‌اند، انگلیس به مصر و سودان حمله ور شده بود و در سال 1883م به کشمکش علیه باور مسلمین در پیروی از مهدی موعود پرداخت.
در این شرایط مردم با تهدید هولناک لبنان فقر روبرو بودند. یک نسل قبل کشور در گیر جنگ‌های داخلی و حشتناکی شده بود. آتش خشم فرقه گراها در سالهای 1845 م شعله ور شد و در سالهای 1860 م دامنه‌ی آن شدت یافت، شعله ایی که منجر به یکی از هولناک‌‌ترین کشتارهای مذهبی در طول تاریخ شد. هزاران مسیحی در سر در کلیساها قتل عام شدند. تاراج، چپاول، آتش زدن روستاها و شهرها حوادثی بودند که به کرات رخ می‌داد و منجر به آواره شدن بسیاری از مردم می‌گشتند در منطقه‌ای که شاید پس از سایر مناطق نقطه ایی تلاقی شرق و غرب در سرزمین آمیزش ادیان بود. اغتشاش حاصله از انفجار خشم فرقه گراها و آشوب سیاسی، وحشت عمیقی در ضمیر خود آگاه جبران بر جای گذاشت.(انتظاری ؛52:1382)
2-02اوضاع اجتماعی و اقتصادی لبنان در عصر جبران و می‌
زمانی که ناپلئون به مصر حمله می‌کند جهل و نادانی در تمامی سرزمین‌های تابع عثمانی شایع است و همه‌ی طبقات جامعه را در بر می‌گیرد و بر همه آثار ادبی و هنرهای زیبا و حتی هنرهای دستی نیز مستولی است. عصر خلفا سپری شده است و امروزه در میان ترکان و عربها از دانشمندان علم ریاضی، نجوم موسیقی، ویا پزشکی خبری نیست. . . از آتش برای درمان زخم استفاده می‌کنند و علم نجوم مظهری از شعبده بازی گشته است و اگر به دانشمندان و راهبان آنها گفته شود که زمین می‌چرخد، آن را کفر تلقی می‌کنند زیرا آن را مخالف تعالیم کتب آسمانی می‌دانند(الدسوقی ؛1:1973/17)
حمله‌ی ناپلئون در سال 1798 م به مصر، نقطه‌ی تحولی در بیشتر زمینه‌های سیاسی و اجتماعی مصر و در نتیجه بسیاری از است اما پیامدهای ناخواسته ایی را به دنبال داشت که بر مسائل فرهنگی و اجتماعی مصر تأثیر شگرفی بر جای گذاشت. حمله‌ی فرانسه باعث تغییر ساختار سیاسی و اقتصادی، فرهنگی در جامعه استعمار زده می‌شود نیرو‌های استعماری همواره در حمله به کشورها در خود اهداف خاصی را پرورش می‌دهند، از طرفی می‌کوشند با حمله نظامی به منابع مالی کشورها استعمار زده دست یابند و از طرفی دیگر خود به خود هسته‌ی اولیه یک نهضت را بوجود آورند لذا همواره برخورد شرق و غرب مخصوصاً زمانیکه غرب در پی سلطه‌ی شرق بر آمده، به نا چار مقدمات نهضت اجتماعی و سیاسی و گاه علمی را در درون خود می‌پروراند. به دنبال حمله ناپلئون و با انتقال قدرت و آشنایی عرب‌ها با تمدن غرب آنها را از خواب غفلت بیدار کرد و همچنین حس قومیت نیز در آنها جان گرفت بویژه آنکه امکان یافتند در کار کشورشان شرکت جویند و نمایندگان برگزینند.(آیتی؛645:1368)
اقتصاد لبنان در ارتباط با کشورهای مجاور از جمله مصر بود، زیرا مصر به خاطر کانال سوئز که توسط اسماعیل پاشا جانشین محمد علی پاشا انجام گرفته بود. توسعه یافته بود.(حتی؛82:1972)
در نواحی شیعه نشین نوعی دگرگونی محدود اقتصادی، اجتماعی پدید آمد. اصلاحات ارضی که توسط عثمانی‌ها آغاز شده بود، به رشد روز افزون گروه کوچکی به نام اشراف و یا به قول لبنانی‌ها الزعماء کمک می‌کرد. این گروه سند مالکیت ارضی وسیعی را بدست آوردند. در اواخر قرن نوزدهم تعداد زعماء گسترش یافت. به شکلی که سه یا چهار خاندان در صیدا، صور و نواحی دیگر با بدست آوردن مالکیت بر اراضی یا تبدیل شدن به کشاورزان مقتدر مالیات پرداز خود را وارد این طبقه کردند که می‌توان ظهور آنان را ناشی از سیاست ارضی دولت عثمانی دانست. تمرکز ثروت در دست زعماء دارای آثار سیاسی نیز شد گروهی که به تازگی وارد طبقه‌ی زعماء شده بودند، باعث تجدید حیات ادبی و فزونی بیداری سیاسی گردیدند، با این حال اکثریت شیعیان به لحاظ جرافیایی در انزواء و به لحاظ سیاسی ضعیف و از نظر اقتصادی تابع حکومت خاندانهای فئودال مخاصم باقی ماندند.
کشاورزی به شکل سنتی بود وضعیت اقتصادی هولناک حاکم که سیستم فئودال به شدت بر آن دامن می‌زد بسیاری از لبنانی‌ها را بر آن داشت تا به دنبال دنیای جدیدی باشند. استثمار طبقات متوسط جامعه توسط لردهای حاکم فئودال عرصه‌ی زندگی را بر آنها تنگ کرده بود. به طور کلی سیستم فئودالی تمام روزنه‌های امید رشد اقتصادی را بسته بود، به علاوه سیستم مالیات ناعادلانه به شکلی بود که ضعفاء و فقرا در ورطه ینا امیدی گرفتار آمده بودند. وجود زلزله‌ها، قحطی‌ها، عدم نزول باران، ملخ‌ها و موشها نیز عوامل دیگر فلاکت مردم شده بود حال کشاورزان روز به روز بدتر می‌شد(حتی؛610:1972)
وضعیت اجتماعی همه‌ی دولت‌های عرب در سالهای 1916م نیز شبیه به هم بودند، فقر بر همه‌ی دولت‌های تحت سلطه سایه افکنده بود. به خاطر ظلم و ستم حکام و اختلافات دینی، مردم در وضعیت نابسامانی به سر می‌بردند، در سالهای 1916 م تورم غوغا می‌کرد و برای نخستین بار در تاریخ کشور تحت اشغال، اسکناس ترکیه‌ای رواج پیدا کرد و با وضعیت اجتماعی موجود که به سرعت بر وخامت آن افزود ه می‌شد، مردم لبنان با قحطی روبرو شدند. انبوهی از گدایان در بیروت پراکنده شده و بسیاری از زنان، مردان و کودکان گرسنه،شکم خود را با کنسرو‌های فاسد و باقیمانده‌ی لاشه حیوانات فاسد شده سیر می‌کردند و سایر افراد که توان مقابله با ضعف و گرسنگی را نداشتند در خیابانها جان می‌سپردند.
در این هنگام سراسر لبنان در کام بیماری گرفتار آمده بود،مگس‌های خانگی، بیماری تیفوئید، تیفوس، طاعون گاوی و… را از یکی به دیگری انتقال می‌دادند.
طی این دوره‌ی مصیبت بار، حدود صد هزار نفر از مردم لبنان جان خود را از دست دادند. این دوران برای سرزمین لبنان روزهای بسیار سخت و اثر گذاری بود و همین وضعیت مردم را به مهاجرت به سایر کشورها ناگزیر می‌نمود که از جمله آنها بوستن از ولایات ایلات متحده آمریکا بود. از دهه‌های هفتاد سده‌ی نوزدهم میلادی به بعد برخی از ساکنان بوستون که از حضور همسایگان فقیرشان در آن سوی ریل آهن آگاهی داشتند، در طرح خیریه حاضر می‌شدند. تلاش‌های انسان دوستانه‌ی آنها، پشتیبانی از ساکنان خارج شهر و حفظ خانه‌های فقیری بود که پیرامون شهر را احاطه کرده بودند. در دهه‌‌های هشتاد سده‌ی نوزدهم میلادی کمک‌های آنها به منظور ساخت خانه‌های مسکونی ادامه پیدا کرد. خانه‌هایی که مدد کاران اجتماعی به صورت گروهی در آنها زندگی می‌کردند و هدف این خانه‌ها، جذب خانواده‌های نیازمند محله‌ی همسایه به فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی مددکاران اجتماعی بود. همزمان با جنگ جهانی اول، سربازان،افسران و حاکمان حکومت به مردم ظلم و ستم روا می‌داشتند و مالیات می‌گرفتند هر چقدر جنگ ادامه می‌یافت بیزاری و نفرت مردم از حکومت بیشتر می‌شد. کم کم این کشورها از عادات و سنت‌های عرب دور شدند و متمایل به عادات و سنت‌ها‌ی غربی در خوردن و نوشیدن و مسکن شدند.(انتظاری؛82:1383)
به طور خلاصه تحولات اقتصادی و اجتماعی قرن نوزدهم برای عده‌ای ثروتمند‌آسایش و رفاه و برای اکثریتی عظیم فقر و بیچارگی به دنبال داشت. فقر کمر شکنی که دهقانان روستا گرفته تا کارگران کارخانه‌های شهری را در چنگال بی‌ترحم خود می‌فشرد، اکثریتی ثروتمند و مرفه در مراکز قدرت برای کسب برتری سیاسی و اقتصادی با یکدیگر به رقابت می‌پرداختند، در حالیکه اکثریت دهقانان و کارگران با تمام نیروی خود کار می‌کردند و در حقیقت جان می‌کندند تا شاید بتوانند شام مختصری برای کودکان خود فراهم آورند.
در میان این فاصله عظیم طبقاتی پیشه ورانی زندگی می‌کردند که البته مانند کارگران و دهقانان دچار فقر نبودند اما در نظام جدید اقتصادی به سختی می‌توانستند امرار معاش کنند. به طور کلی می‌توان گفت اوضاع اجتماعی کاملاً نابسامان بود و فاصله‌ی طبقاتی افزایش یافته بود.(پیر حیاتی؛92:1375)

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

2-03 اوضاع ادبی لبنان در قرن نوزدهم
بدون شک تحولات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی هر کشوری خواه ناخواه بر ادبیات آن سرزمین تأثیرگذار خواهد بود. بنابراین با توجه اینکه دنیای عرب نیز در دو قرن اخیر شاهد تحولات مختلفی در زمینه‌های گوناگون فرهنگی،اجتماعی، سیاسی و اقتصادی بوده است، ادبیات آن نیز از این تغییرات بی بهره نمانده است. شاید بتوان گفت که ادبیات در مقایسه با دیگر زمینه‌ها تحولات گسترده تری را داشته است، اینک به بررسی اوضاع ادبی لبنان می‌پردازیم.
تاریخ نگاران شعر معاصر عربی بر حسب عادات،دهه‌ی چهل یا اواسط دهه‌ی پنجاه را بر اساس همه معیارهایی که بر می‌شمردند نقطه‌ی آغاز نو‌گرایی در شعر معاصر قلمدادمی کنند، گروهی دیگر از صاحب نظران ادبیات معاصر،آغاز شعر معاصر را از جبران خلیل جبران می‌دانند و بر این باورند که بوسیله‌ی او شعر عربی از فضای شعر تقلیدی حاکم خارج شده و معتقدند که او نسل معاصر را تحت تأثیر خود قرار داده و همراه با هم قلمانش یعنی رابطه‌ی قلمیه در مهجر شمالی نخستین مدرسه‌ی رمانتیک را تأسیس کردند. در حقیقت جبران به نسبت بقیه بیشتر بوده زیرا خصایص بیشتری از رمانتیک را در بر داشت خصوصا از لحاظ گرایش و مجذوب شدن در طبیعت.(الأشتر؛1983: 37)
در واقع آثار جبران جریان رمانتیک را در ادبیات معاصر بوجود آورد و به تدریج وارد دنیای تازه گردید.(عباس؛ 1967، 34)
هر چند میتوان پذیرفت که چنین عواملی تأثیرگذار بوده‌اند اما واقعیت این است که عوامل و شرایط متعددی باعث میشود یک حرکت در جریان شعر بوجود آید. و نمی‌توان آنها را بر یک تاریخ طبیعی محدود نمود. بر همین اساس برقراری یک ارتباط بین جبران و شعر جدید جریان شعری را حالت می‌بخشد که بیشتر در چهار چوب مشخصی قرار می‌گیرد و این امر با روند شکل‌گیری یک حرکت در شعر منافات دارد.
ادبیات عصر جدید و در رأس آن شعر معاصر روش عمومی گذشته را تغییر داد و از خدمت کردن به صاحبان قدرت و مال فاصله گرفت و به سوی طبقه‌ی عامه‌ی مردم گرایش یافت. مردم در زندگی آنها و در شعر و ادبیات جایگاه خاص خود را پیدا کردند و شاعران، پرداختن به مشکلات و دغدغه‌های اجتماعی و سیاسی مردم را مرکز توجه قرار دادند. مردم عصر نو از مشکلات خاص خود همچون جهل و فقر در رنج بودند، مهمتر از آن خود را در اصلاح امور ناتوان می‌پنداشتند. بنابراین ادبیات و شعر این ضرورت را احساس کرد که باید در رفع ناتوانی‌های مردم بکوشند.(عزالدین ؛232:1960)
به طور کلی باید گفته شود که پس از دوران شهابی‌ها، اوضاع لبنان نا بسامان گردید و فتنه‌ها و آشوب‌ها‌ی داخلی در آنجا بالا گرفت تا حوادث سال 1806 رخ داد و منجر به استقلال لبنان و حکومت متصرفین گردید. و آن زمان را آغاز شکوفایی نهضت مدارس و معارف می‌دانند هر چند در این دوران آزادی روزنامه‌ها محدود گردیده بود.
لبنانی‌ها به دلیل کوچک بودن کشورشان و ظلم و ستم سلاطین آل عثمانی دچار فقر شدید گردیده بودند به ناچار گروهی به مصر و گروهی دیگر به آمریکا مهاجرت کردند، این مهاجران در باور کردن نهضت ادبی سهم بسزایی داشتند.(فاخوری؛648:1377)
2-3-1 انجمن‌های ادبی
اعراب در عصر نهضت پس از آشنایی با تمدن غرب به تقلید از غرب پرداختند و به تأسیس انجمن‌های ادبی که در هر کشور نشان دهنده‌ی پویایی و تحرک آن سرزمین است پرداختند که این انجمن‌ها علاوه بر اینکه ابزار نشر علم و دانش در میان مردم بودند به نشر کتاب و نسخه‌های خطی هم می‌پرداختند.(المعوش؛105:1999)
نخسین انجمن الجمعیهالسوریه در 1868 و جمعیه شمس البر در 1869 و جمعیه زهره الآداب در 1873و الجمعیه العلمیه فی المدرسه الکلیه در 1880 تأسیس شد در کنار انجمن‌های علمی مجامع علمی هنری نیز به قصد حمایت از ادبیات و هنر تأسیس شدند که نخستین آن در 1882 بنام المجمع العلمی الشرقی در بیروت بود، البته قبل از آن در1868 مجامع دیگری در مصر شروع به کار کرده بودند از جمله آنها المجع العلمی در بیروت در سال 1847 و المجمع العلمی المصری که مؤسس آن ناپلئون بود و جمعیه القناعه‌(1883)جمعیه احیاء التمثیل العربی در بیروت نیز تأسیس شدند(آیتی ؛654:1368)
اما آن دسته از عرب‌ها و بویژه لبنانی‌هایی که به آمریکا مهاجرت کرده بودند توانستند با استعدادهایی فکری که خداوند به آنها ارزانی داشته بود در تمدن، علم و دیگر زمینه‌های فکری – شغلی و اجتماعی خود را به سطح پیشرفته‌‌ترین ملل جهان برساند، مهاجران جدید انجمن‌های ادبی را تشکیل دادند که مهمترین آنها یکی “الرابطه القلمیه” در آمریکای شمالی و “العصبه الاندلسیه ” در آمریکای جنوبی بود(عبدالجلیل؛305:1363)
2-04اوضاع فرهنگی، علمی لبنان در عصر جبران و می‌
از سده‌ی شانزدهم تا سده‌ی نوزدهم میلادی ادبیات عرب همواره توسط نیروهای بیگانه‌ی قانون استبداد عثمانی و عقاید ارتجاعی ارتدوکس‌ها سر کوب می‌شد(الدسوقی ؛62:1961)
میسیونرهای مسیحی برای تبلیغ مسیحیت تلاشهای فرهنگی زیادی را انجام، دادند، با این وجود، از میان نواحی بزرگ شام لبنان بیشتر در معرض این تحولات فرهنگی قرار گرفت. زیرا مسیحیان این سرزمین به علت حمایت اروپایی‌ها از آنان، در برابر دولت عثمانی با آنان در ارتباط دائم بودند آموزشهای اینان در شام و به ویژه لبنان از یک صبغه‌ی دینی برخوردار بود و از جمله مدارسی که در شام تأسیس شد، مدرسه‌ی عین الطوره به سال 1734 بود در همین راستا مدرسه‌ی دیگری به نام عین ورقه به سال(1789م) ایجاد شد که در ابتدا دیر بود و سپس به مدرسه تبدیل شد و در آن زبانهای سریانی، عربی، منطق و الهیات تدریس می‌شد(الدسوقی؛ 1:1996/24)
در فضای استبدادی آن زمان، خلاقیت و اصالت ادبی لگد مال شد و جایگاه ادبیات را تا مبدل شدن به هنری تزئینی و با تلاش برای توصیف مهارت زبان شناسی دستخوش سقوط کرد. ادبیات عرب که در بند بافت از پیش تعیین شده خود گرفتار آمده بود، فاقد دو عنصر خلاق عظمت ادبی بود. عنصر نخست انگیزش برای دست یابی ارتقاء فرهنگی و عنصر دوم انگیزش یک زندگی ملی آزاد و سر زنده.
نویسندگان چاره ایی نداشتند جز اینکه بافت و خمیر مایه‌ی ساختاری نوشته‌های خود را نادیده بگیرند، در نتیجه نویسنده ملزم بود چشمش را بر رابطه‌ی موجود در فرایند نگارش ببندد. فرآیندی که همچون زنجیری میان دنیای درون نویسنده و نگاشته‌های او عمل می‌کند. طی این دوره تفکر و ذهنیت نویسندگان در رخوتی فاقد هر گونه احساس پیچیده شده بود، که تنها آرامش توپخانه‌ی ناپلئون در مصر آنها را از دام این لفاف بیرون کشید.
عموم مورخان معاصر عرب، مدرسه‌ها را یکی از مولفه‌های مهم تأثیر گذار و بیداری عرب بشمار می‌آوردند. وقتی اسماعیل پاشا در سال 1863 م به قدرت می‌رسد در کشور مصر تنها یک مدرسه ابتدایی و یک مدرسه جنگ و یک مدرسه پزشکی و دارو سازی وجود داشت.
او دوست داشت که مصر بسان رؤیا متحول گردد، لذا گروههای علمی به اروپا فرستاد تا با کسب دانش موجب تغییرات در مصر گردند. این گروههای علمی که معمولاً در اکثر کشورهای جهان سوم در همین ایام به اروپا سفر کرده بودند در بازگشت هم موجب تحول علمی شدند وهم باعث نوعی تغییر فرهنگ در میان مردم گردیدند.(الدسوقی ؛ 1:1961/62)
روز نامه نگاری درکشور‌های عربی نیز با ورود ناپلئون به مصر آغاز گردید به گفته‌ی الگود مورخ انگلیسی ” اشغال مصر توسط فرانسه اثری غیر قابل زوال در مصر از خود به جای گذاشت و مصری‌ها بعد از خروج فرانسوی‌ها از سرزمینشان، شیفته‌ی ناپلئون شدند وشیوه‌ی اداره‌ی فرانسه بر حکومت مصر مستولی شد و اندیشه‌های روشنفکران مصری از فرانسوی‌ها متأثر گشت.(الدسوقی ؛1:1996/24)
رفاعه الطهطاوی به سال‌(1828م) روزنامه‌ی الوقائع المصریه را منتشر کرد‌(زیدان؛54:1996)
و چابخانه‌ی بولاق را به سال‌(1821م) به راه‌اند اخت که از اولین کتابهایی که در این چاپخانه به چاب رسید آجرومیه در نحو و یک فرهنگ لغت ایتالیایی عربی و سیره‌ی اسکندر بود.‌(همان‌:49)
صنعت چاپ در جنبش فرهنگ اثر بسیار زیادی گذاشت انتشار کتابهایی با موضوعات نظامی و اداری و دینی و ادبی و تاریخی موجب تحولات فرهنگی شد علاوه بر این با انتشار دیوانهای شاعران و کتابهای ادبی قدیم چشم‌ها به ادب قدیم دوخته شد ادبیاتی که از سلامت لفظ و ترکیب برخوردار و از هر گونه تکلف و تقید به دور بود. در کنار احیای کتابهای قدیمی و چاپ آنها، به چاپ ترجمه‌هایی از آثار غربی نیز پرادخته شد‌(ضیف؛بی تا:31)


پاسخ دهید